18+

Treść tylko dla pełnoletnich

Kolejna strona może zawierać treści nieodpowiednie dla osób niepełnoletnich. Jeśli chcesz do niej dotrzeć, wybierz niżej odpowiedni przycisk!

Dzieje rodziny Pieniążków – od 1559 roku byli związani z Gorlicami

Andrzej Ćmiech
Jan Chryzostom Pieniążek (ok. 1630–1711) herbu Odrowąż, najwybitniejszy z rodu Pieniążków
Jan Chryzostom Pieniążek (ok. 1630–1711) herbu Odrowąż, najwybitniejszy z rodu Pieniążków FOT. ARCHIWUM
Historia. Stanisław Pieniążek był właścicielem Gorlic przez cztery lata. Miasto odziedziczył jego syn. Przecław Pieniążek zginął w walkach pod Beresteczkiem. Pochowano go w Bieczu.

Pieniążkowie przez ponad 150 lat byli właścicielami i współwłaścicielami Gorlic, krzewiąc wśród mieszkańców miasta kalwinizm, a następnie w okresie kontrreformacji gorliwy katolicyzm.

Ich pobyt w grodzie nad Ropą rozpoczął się 23 listopada 1559 r., kiedy to Anna Straszowa wprowadziła w posiadanie Gorlic i ościennych wsi Stanisława Pieniążka z Iwano­wic, dzierżawcę niegrodowego starostwa grybo­wskiego, zwolennika „czystego słowa Bożego”.

Był on właścicielem Gorlic przez niecałe 4 lata, gdyż w 1563 r. zmarł i został pochowany w zborze w Grybowie. Spadkobiercą Gorlic został jego syn Przecław. Jednak nie przybył on do Gorlic, zostając w dzierżawionym przez rodzinę Pieniążków Grybowie.

Wysłał natomiast do naszego miasta swoją matkę Zofię Pienią­żkową z Gierałtowskich, która zamężna powtórnie z Marcinem Rożnem zamieszkała w dworze. To ona w latach 1565–1566 „sprofanowała” kościół katolicki w Gorlicach, nie zważając na to, że kolatorstwo było w rękach katolickich Straszów, powodując, że prawie przez sto lat Gorlice stały się miastem kalwińskim.

Ostoją zboru gorlickiego byli mieszczanie pochodzenia szlacheckiego, którzy starali się naśladować we wszystkim swych pozostałych na wsi „panów braci”. Duży wpływ na siłę zboru mieli przybysze osiedli na stałe w Gorlicach, szczególnie Słowacy, którzy szerzyli niechęć do katolickich praktyk.

W 1601 r. zmarł Przecław Pieniążek zostawiając żonę Agnieszkę z Myszkowskich oraz dwóch synów Andrzeja i Mikołaja Zbożnego. Podział ojcowizny nastąpił dopiero w 1608 r.

Synowie wydzielili matce wieś Stróże z folwarkiem. Resztę rozdzielili między sobą, spisując 3 listopada 1608 r. w Gorlicach intercyzę: „W imię Pana Boga Wszechmogącego stał się rozdział imienia gorlickiego: miasta Gorlic z ulicami, z przedmieściami i ze wsiami do niego należącymi t.j. Rychwałd (Owczary), Ropica (Polska), Stróżówka, Glinik ...”. Andrzejowi przypadło w dziale: południowo-wschodnia część Gorlic z 71 domami, wieś Glinik z folwarkiem, połowa sołectwa w Rychwaldzie z połową cerkwi i połową jej uposażenia oraz część Stróżówki.

Na dział Mikołaja Zbożnego złożyły się północno-zachodnia część Gorlic z sześćdziesięcioma sześcioma domami, folwark gorlicki z dworem, wieś Ropica, połowa sołectwa w Rychwałdzie z połową cerkwi i połową jej uposażenia oraz druga część Stróżówki.

Podczas przynależności Gorlic do rodziny Pieniążków najwybitniejszym wydarzeniem było słynne „colloqium charitativum”(dosłownie: rozmowa w duchu miłości) pomiędzy kalwinami a arianami, które odbyło się 22 maja 1617 r. Na dysputę przybyło około 20 arian pod wodzą współautora ,,Katechizmu rakowskiego” Walentego Smalcusa.

Dzięki jego dziennikowi znamy nazwiska wielu arian uczestniczących w tej dyspucie, by wspomnieć tylko niektórych z ariańskiej elity intelektualnej: Hieronima Moskorzowskiego, Krzysztofa Morsztyna, starostę filipowskiego, Stanisław Lubienieckiego czy Joachima Rupnowskiego.

Strona kalwińska wystąpiła pod wodzą miejscowego ministra Piotra Lombarda wspomaganego przez Franciszka Stankara, Franciszka Płachtę.

Niedługo cieszyli się tym majątkiem bracia Pienią­żkowie. W 1613 r. zmarł Jędrzej przekazując swój majątek żonie i synowi Przecła­wowi. Dwanaście lat później zmarł Mikołaj Zbożny, który na rok przed śmiercią 8 lutego 1625 r. sprzedał za zgodą żony Jadwigi z Gruszczyńskich swoje dobra kalwinowi Stanisławowi Rylskiemu z Rylska Wielkiego.

Mimo że Gorlice były w posiadaniu dwóch rodzin kalwińskich, Rylskich i Pieniążków, w sierpniu 1625 r. stała się rzecz niezwykła. Woźny sądowy, Wojciech Spiechowicz, za zgodą Przecława Pieniążka wwiązał w posiadanie gorlickiej plebanii proboszcza z Krużlowej Stanisława Szczepanowskiego. Stało się to zapewne za podszeptem przyszłej żony Barbary Wielopolskiej z Kobylanki, gorliwej katoliczki i siostry Jana Wielopolskiego fundatora klasztoru oo. Reformatów w Bieczu.

W wyniku tego od 1626 r. rezydował w Gorlicach katolicki ksiądz i kalwiński minister. Ksiądz mieszkał na plebanii przy farze wspierany przez Przecława Pieniążka, natomiast minister przeniósł się do dzielnicy Rylskiego, gdzie mieścił się zbór. W latach pięćdziesiątych XVII w. Gorlice zmieniają właścicieli. Spełniając swój szlachecki obowiązek, w bitwie pod Beresteczkiem poległ Przecław Pieniążek. Zwłoki sprowadzono z pola bitwy i jak przystało na wzorowego katolika, zostały pochowane w obrębie klasztoru w Bieczu 11 września 1651 r. Jego spadkobiercami zostali żona Barbara z Wielopolskich i syn Jan, który stał się chlubą rodziny.

Jego kariera polityczna rozpoczęła się w 1655 r. podczas potopu szwedzkiego, kiedy to jako stronnik króla Jana Kazimierza najpierw odbił z rąk innowierców Biecz, a potem „odważnie stawał przeciwko nieprzyjacielowi w bitwie warszawskiej, gdzie też szwank duży z okazyi wyniósł”. Mowa tu o ciężkiej ranie, jaką otrzymał w bitwie, w następstwie której do końca życia kulał. W czasie najazdu Jerzego II Rakoczego w 1657 r. został wybrany przez szlachtę powiatu bieckiego na komendanta Biecza.

Z funkcji wywiązał się znakomicie. Obronił twierdzę oraz skutecznie blokował przejście przez granicę Rzeczpospolitej. Mniej szczęścia miał w Gorlicach. Opór nakazany przez niego miastu przyczynił się do spalenia Gorlic. W uznaniu jego zasług wojennych szlachta zgromadzona na sejmiku w Proszowicach 21 czerwca 1658 r. wstawiła się za nim, by Gorlice zwolnić z podatków. Pieniążek odbudował dwór, w którym z uwagi na swoją matkę często przebywał. O jego świetności świadczy sporządzony na jego polecenie inwentarz z 1695 r., który mówi o pokoju ze „snycerską robotą w róże z gronami” i piecach na ,,białym dnie w kwiaty błękitne”.

W 1666 r. Jan Pieniążek został marszałkiem Sejmu. Po abdykacji króla Jana Kazimierza podczas elekcji w 1669 r. opowiedział się za Michałem Korybutem Wiśniowieckim, a w 1674 r. poparł kandydaturę na tron Jana Sobieskiego. 10 lutego 1683 r. został wojewodą sieradzkim, a co się z tym wiązało i senatorem. Po śmierci Jana III podczas bezkrólewia ogłasza list, krążący wśród współczesnych w dużej ilości odpisów, pod tytułem „Przestrogi Stanów od JMPana wojewody sieradzkiego”.

Ubolewa w nim na „ciężki upadek praw, swobód i wolności naszych”. List ten zyskał mu duże poparcie wśród szlachty, czego efektem było zgłoszenie jego osoby przez prymasa Michała Radziejowskiego na kandydata do tronu polskiego podczas elekcji, jaka miała się odbyć 12 lipca 1704 r. W tej elekcji, na której wybrano królem Polski Stanisława Leszczyńskiego, nie wziął udziału ze względu na chorobę, ale zgodził się przyjąć wszystko to, co inni uradzą. Po elekcji wycofał się z życia politycznego.

Do Gorlic już nigdy nie wrócił, zamieszkując w klasztorze jasnogórskim, dla którego jeszcze w 1674 r. ufundował wschodni bastion i ustanowił fundację z przeznaczeniem na codzienne śpiewanie godzinek o Niepokalanym Poczęciu Najświętszej Maryi Panny.

W 1710 r. złożył urząd wojewody sieradzkiego i spisał testament. Zmarł wg Kaspra Niesieckiego w 1711 roku. Dziedziczką dóbr gorlickich została na mocy testamentu córka Maria Kazimiera. W 1717 r. sprzedała ona nabyte ziemie i część miasta Gorlic Stanisławowi Łętowskiemu, kończąc w ten sposób pobyt rodziny Pieniążków w Gorlicach.

Restauracje otwarte. O czym musisz pamiętać?

Wideo

Komentarze

Komentowanie artykułów jest możliwe wyłącznie dla zalogowanych Użytkowników. Cenimy wolność słowa i nieskrępowane dyskusje, ale serdecznie prosimy o przestrzeganie kultury osobistej, dobrych obyczajów i reguł prawa. Wszelkie wpisy, które nie są zgodne ze standardami, proszę zgłaszać do moderacji. Zaloguj się lub załóż konto

Nie hejtuj, pisz kulturalne i zgodne z prawem komentarze! Jeśli widzisz niestosowny wpis - kliknij „zgłoś nadużycie”.

Podaj powód zgłoszenia

Nikt jeszcze nie skomentował tego artykułu.
Dodaj ogłoszenie

Wykryliśmy, że nadal blokujesz reklamy...

To dzięki reklamom możemy dostarczyć dla Ciebie wartościowe informacje. Jeśli cenisz naszą pracę, prosimy, odblokuj reklamy na naszej stronie.

Dziękujemy za Twoje wsparcie!

Jasne, chcę odblokować
Przycisk nie działa ?
1.
W prawym górnym rogu przegladarki znajdź i kliknij ikonkę AdBlock. Z otwartego menu wybierz opcję "Wstrzymaj blokowanie na stronach w tej domenie".
krok 1
2.
Pojawi się okienko AdBlock. Przesuń suwak maksymalnie w prawą stronę, a nastepnie kliknij "Wyklucz".
krok 2
3.
Gotowe! Zielona ikonka informuje, że reklamy na stronie zostały odblokowane.
krok 3